Sevval
New member
- Katılım
- 8 Mar 2024
- Mesajlar
- 767
- Puanları
- 0
Quincunx Nedir? Toplumsal Cinsiyet, Irk ve Sınıf Ekseninde Eşitsizliklerin Görünmeyen Yüzü
Giriş: Bazen Sorun Kişilerde Değil, İçinde Yaşadığımız Düzenin Kendindedir
Hiç aynı işi yapan iki insanın, yalnızca cinsiyetleri, ten renkleri, ailelerinin ekonomik durumu veya yetiştikleri çevre nedeniyle hayata farklı noktalardan başladığını düşündünüz mü? Birinin yaptığı hata kolayca affedilirken diğerinin sürekli kendini kanıtlamak zorunda kalması, bir kadının iş yerinde aynı fikir için tekrar tekrar söz almak zorunda kalması ya da yoksul bir aileden gelen gencin eğitim hayatında daha fazla engelle karşılaşması yalnızca bireysel şanssızlıkla açıklanabilir mi? Bence bu soruların yanıtını ararken bireylerin davranışlarının ötesine geçip toplumsal yapıları da incelememiz gerekiyor.
Quincunx kavramı, özellikle toplumsal eşitsizlikler bağlamında ele alındığında, üzerinde düşünmeye değer bir kavramdır. Ancak öncelikle önemli bir ayrımı belirtmek gerekir: Quincunx, sosyolojide toplumsal cinsiyet, ırk ve sınıf ilişkilerini açıklamak için yerleşik biçimde kullanılan temel bir kuramın adı değildir. Kavramın yaygın anlamı, beş nesnenin dördü köşelerde, biri merkezde olacak şekilde beşli bir düzen oluşturmasıdır. Sözcük farklı disiplinlerde ve bağlamlarda farklı anlamlar taşıyabilir. Dolayısıyla quincunx'u doğrudan bir toplumsal eşitsizlik kuramı olarak sunmak doğru olmaz.
Bununla birlikte, kavramın merkez ve çevre arasında kurduğu görsel ilişkiyi, toplumsal hiyerarşileri tartışmak için bir düşünme aracı olarak kullanabiliriz. Kimlerin merkezde yer aldığını, kimlerin karar alma süreçlerine katılabildiğini ve kimlerin sistemin kenarına itildiğini sorgulayabiliriz. Böyle bir yaklaşım, toplumsal cinsiyet, ırk, sınıf ve diğer sosyal faktörlerin bireylerin yaşamlarını nasıl şekillendirdiğini anlamamıza yardımcı olur.
Bu yazıda quincunx'un gerçek anlamını toplumsal eşitsizliklerin analiziyle karıştırmadan, merkez ve çevre metaforu üzerinden sosyal yapıları inceleyeceğiz. Amacımız insanları kadınlar ve erkekler gibi iki basit kategoriye ayırmak değil; farklı yaşam deneyimlerinin arkasındaki ortak mekanizmaları anlamak ve daha adil bir toplumun nasıl kurulabileceğini tartışmak.
1. Quincunx Kavramını Toplumsal Yapılar Üzerinden Düşünmek
Quincunx'un beşli düzenini hayal ettiğimizde ortada bir nokta, çevresinde ise dört nokta görürüz. Bu düzeni toplumsal ilişkileri tartışmak için kullandığımızda akla şu soru geliyor: Toplumda merkezde bulunanlarla çevrede kalanlar arasındaki mesafe nasıl oluşuyor?
Buradaki merkez ve çevre ayrımı, quincunx'un bilimsel olarak kanıtlanmış bir sosyolojik modeli değil, bizim tartışma amacıyla geliştirdiğimiz bir metafordur. Toplumsal konumların nasıl oluştuğunu açıklamak için Pierre Bourdieu'nün toplumsal sermaye ve kültürel sermaye kavramlarından yararlanabiliriz. Bourdieu, insanların sahip oldukları ekonomik kaynakların yanı sıra eğitim, kültürel birikim, ilişkiler ve toplumsal tanınma gibi kaynakların da fırsatlarını etkilediğini ortaya koyan önemli bir sosyologdur.
Örneğin, aynı üniversiteden mezun olan iki genci düşünelim. Gençlerden biri maddi açıdan rahat bir ailede büyümüş, yabancı dil eğitimi almış ve ailesinin mesleki çevresi sayesinde staj fırsatlarına ulaşmış olabilir. Diğeri ise üniversite boyunca çalışmak zorunda kalmış, ailesinin geçimine katkı sağlamış ve mesleki bağlantılar kurmak için daha fazla çaba harcamış olabilir.
İkisi de aynı diplomaya sahip olsa bile işe giriş süreçleri eşit olmayabilir. İlk gencin avantajlarını yalnızca kişisel başarısıyla, diğerinin karşılaştığı güçlükleri de yalnızca yetersizliğiyle açıklamak eksik kalır. Çünkü bireysel çaba, toplumsal koşullardan bağımsız değildir.
Bu örnekte merkez, belirli bir binayı veya kişiyi değil, fırsatlara ve karar mekanizmalarına daha kolay erişebilen konumları temsil eder. Çevre ise kaynaklara erişimin kısıtlandığı, kişinin kendisini kabul ettirmek için daha fazla çaba harcadığı konumları simgeler.
Asıl mesele, herkesin aynı noktada bulunmasını beklemek değil; insanların nerede doğdukları, hangi aileden geldikleri veya hangi kimliklere sahip oldukları nedeniyle sistematik biçimde dezavantajlı duruma düşüp düşmediklerini sorgulamaktır.
2. Toplumsal Cinsiyet: Kadınların Görünmeyen Emeği ve Eşitsiz Beklentiler
Toplumsal cinsiyet eşitsizliği çoğu zaman açık ayrımcılıktan daha ince biçimlerde ortaya çıkar. Bir kadına doğrudan çalışamayacağının söylenmesi kadar, onun kariyer hedeflerinden önce aile sorumluluklarını düşünmesinin beklenmesi de fırsatlarını etkileyebilir. Burada önemli olan, her kadının aynı deneyimi yaşadığını iddia etmek değil, tekrarlanan toplumsal beklentilerin insanların seçeneklerini nasıl daralttığını incelemektir.
Örneğin, bir iş yerinde çocuk sahibi olan iki çalışandan kadın olanın toplantılara katılmak yerine çocuğunun bakımıyla ilgilenmesi beklenebilir. Erkek çalışan ise aynı koşullarda işine bağlılığı nedeniyle takdir edilebilir. Böyle bir durumda iki kişinin ebeveynliği aynı şekilde değerlendirilmez. Bakım sorumluluğu kadının doğal görevi, erkeğin katkısı ise özel bir yardım gibi görülebilir.
Bu yaklaşım, kadınların emeğini görünmez hâle getirirken erkeklerin bakım sorumluluklarını üstlenmesini de toplumsal açıdan zorlaştırabilir.
Uluslararası Çalışma Örgütünün (ILO) 2019 tarihli The Unpaid Care Work and the Labour Market araştırması, ücretsiz bakım ve ev işlerinin kadınlar ile erkekler arasında eşit dağılmadığını; bu farklılığın istihdam olanaklarıyla ilişkili olduğunu gösterir. ILO'nun 2024 tarihli açıklamasında ise 2023 yılında dünya genelinde bakım sorumlulukları nedeniyle iş gücüne katılamayan 748 milyon çalışma çağındaki kişinin 708 milyonunun kadın olduğu tahmin edilmektedir. International Labour Organization+1
Bu sayılar bize yalnızca kadınların daha fazla ev işi yaptığını söylemez. Aynı zamanda ekonomik bağımsızlık, mesleki gelişim ve emeklilik güvencesi gibi alanların da bakım emeğinin paylaşımından etkilendiğini gösterir.
Ücretsiz bakım emeği, ücretli çalışma kadar ekonomik değer üretmesine rağmen çoğu zaman iş olarak görülmez. Bir çocukla ilgilenmek, yaşlı bir yakının ihtiyaçlarını karşılamak, evin günlük düzenini sürdürmek veya hasta bir aile üyesine destek olmak zaman, enerji ve beceri gerektirir. Bu sorumluluklar tek bir kişinin üzerine yığıldığında o kişinin eğitimine, dinlenmesine, sosyal ilişkilerine ve kariyerine ayırabileceği zaman azalır.
Burada kadınların deneyimlerini empatiyle ele almak önemlidir. Sürekli herkesi düşünmesi beklenen bir kadın, yalnızca fiziksel olarak yorulmayabilir; aynı zamanda ailenin ihtiyaçlarını takip etme, randevuları düzenleme, alışverişi planlama ve evdeki duygusal gerilimleri yönetme yükünü de taşıyabilir. Bu görünmeyen zihinsel emek, dışarıdan bakıldığında fark edilmeyebilir.
Ancak kadınları yalnızca mağduriyetleri üzerinden tanımlamak da doğru değildir. Kadınlar farklı sınıfsal konumlara, mesleklere, aile yapılarına ve kişisel tercihlere sahiptir. Bazı kadınlar güçlü ekonomik kaynaklara ve geniş sosyal ağlara sahipken bazıları güvencesiz işlerde çalışır. Bazıları çocuk sahibi olmayı tercih etmez, bazıları bakım sorumluluğunu eşit paylaşan bir ailede yaşar. Bu çeşitlilik, toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin herkesi aynı şekilde etkilemediğini hatırlatır.
Erkeklerin deneyimleri de tek tip değildir. Erkeklerden sürekli güçlü, rekabetçi, duygularını gizleyen ve ailesinin geçimini tek başına sağlayan kişiler olmaları beklenebilir. Bu normlar, bakım vermek isteyen, daha esnek çalışmayı tercih eden veya duygusal desteğe ihtiyaç duyan erkekleri de baskı altında bırakabilir.
Dolayısıyla çözüm, kadınların sorumluluklarını azaltırken erkeklerin ihtiyaçlarını görmezden gelmek değildir. Çözüm, bakım emeğini ortak bir sorumluluk olarak kabul etmek ve herkesin yaşamını yalnızca geleneksel cinsiyet rollerine göre düzenlemek zorunda kalmadığı koşulları oluşturmaktır.
3. Irk, Etnik Köken ve Ayrımcılık: Herkes Aynı Kapıdan mı Giriyor?
Toplumsal eşitsizlikleri tartışırken yalnızca cinsiyete odaklanmak yeterli değildir. Irk, etnik köken, ten rengi, dil, göçmenlik durumu ve kültürel kimlik de insanların toplumdaki konumlarını etkileyebilir. Bu faktörlerin etkisi, ülkeden ülkeye ve tarihsel koşullara göre değişir. Bir toplumda belirli bir kimlik üzerinden yaşanan ayrımcılık, başka bir toplumda farklı biçimler alabilir.
Örneğin, aynı niteliklere sahip iki iş başvurusundan birinin yalnızca adayın adı, aksanı veya etnik kimliği nedeniyle daha olumsuz değerlendirilmesi ihtimalini düşünelim. Böyle bir durumda kişinin mesleki yeterliliği değişmemiştir; ancak onu değerlendiren insanların önyargıları veya kurumun yerleşik uygulamaları sonucu etkileyebilir.
Irkçılık yalnızca açık hakaretlerden veya fiziksel şiddetten ibaret değildir. İşe alım süreçlerinde, konut piyasasında, eğitim kurumlarında, sağlık hizmetlerine erişimde ve gündelik sosyal ilişkilerde de ortaya çıkabilir. Üstelik ayrımcılığın varlığı her olayda kolayca kanıtlanamayabilir. Bazen tek bir kararın arkasındaki nedeni anlamak güçtür; ancak benzer grupların tekrar tekrar aynı engellerle karşılaşması, kurumların ve uygulamaların daha dikkatli incelenmesini gerektirir.
Giriş: Bazen Sorun Kişilerde Değil, İçinde Yaşadığımız Düzenin Kendindedir
Hiç aynı işi yapan iki insanın, yalnızca cinsiyetleri, ten renkleri, ailelerinin ekonomik durumu veya yetiştikleri çevre nedeniyle hayata farklı noktalardan başladığını düşündünüz mü? Birinin yaptığı hata kolayca affedilirken diğerinin sürekli kendini kanıtlamak zorunda kalması, bir kadının iş yerinde aynı fikir için tekrar tekrar söz almak zorunda kalması ya da yoksul bir aileden gelen gencin eğitim hayatında daha fazla engelle karşılaşması yalnızca bireysel şanssızlıkla açıklanabilir mi? Bence bu soruların yanıtını ararken bireylerin davranışlarının ötesine geçip toplumsal yapıları da incelememiz gerekiyor.
Quincunx kavramı, özellikle toplumsal eşitsizlikler bağlamında ele alındığında, üzerinde düşünmeye değer bir kavramdır. Ancak öncelikle önemli bir ayrımı belirtmek gerekir: Quincunx, sosyolojide toplumsal cinsiyet, ırk ve sınıf ilişkilerini açıklamak için yerleşik biçimde kullanılan temel bir kuramın adı değildir. Kavramın yaygın anlamı, beş nesnenin dördü köşelerde, biri merkezde olacak şekilde beşli bir düzen oluşturmasıdır. Sözcük farklı disiplinlerde ve bağlamlarda farklı anlamlar taşıyabilir. Dolayısıyla quincunx'u doğrudan bir toplumsal eşitsizlik kuramı olarak sunmak doğru olmaz.
Bununla birlikte, kavramın merkez ve çevre arasında kurduğu görsel ilişkiyi, toplumsal hiyerarşileri tartışmak için bir düşünme aracı olarak kullanabiliriz. Kimlerin merkezde yer aldığını, kimlerin karar alma süreçlerine katılabildiğini ve kimlerin sistemin kenarına itildiğini sorgulayabiliriz. Böyle bir yaklaşım, toplumsal cinsiyet, ırk, sınıf ve diğer sosyal faktörlerin bireylerin yaşamlarını nasıl şekillendirdiğini anlamamıza yardımcı olur.
Bu yazıda quincunx'un gerçek anlamını toplumsal eşitsizliklerin analiziyle karıştırmadan, merkez ve çevre metaforu üzerinden sosyal yapıları inceleyeceğiz. Amacımız insanları kadınlar ve erkekler gibi iki basit kategoriye ayırmak değil; farklı yaşam deneyimlerinin arkasındaki ortak mekanizmaları anlamak ve daha adil bir toplumun nasıl kurulabileceğini tartışmak.
1. Quincunx Kavramını Toplumsal Yapılar Üzerinden Düşünmek
Quincunx'un beşli düzenini hayal ettiğimizde ortada bir nokta, çevresinde ise dört nokta görürüz. Bu düzeni toplumsal ilişkileri tartışmak için kullandığımızda akla şu soru geliyor: Toplumda merkezde bulunanlarla çevrede kalanlar arasındaki mesafe nasıl oluşuyor?
Buradaki merkez ve çevre ayrımı, quincunx'un bilimsel olarak kanıtlanmış bir sosyolojik modeli değil, bizim tartışma amacıyla geliştirdiğimiz bir metafordur. Toplumsal konumların nasıl oluştuğunu açıklamak için Pierre Bourdieu'nün toplumsal sermaye ve kültürel sermaye kavramlarından yararlanabiliriz. Bourdieu, insanların sahip oldukları ekonomik kaynakların yanı sıra eğitim, kültürel birikim, ilişkiler ve toplumsal tanınma gibi kaynakların da fırsatlarını etkilediğini ortaya koyan önemli bir sosyologdur.
Örneğin, aynı üniversiteden mezun olan iki genci düşünelim. Gençlerden biri maddi açıdan rahat bir ailede büyümüş, yabancı dil eğitimi almış ve ailesinin mesleki çevresi sayesinde staj fırsatlarına ulaşmış olabilir. Diğeri ise üniversite boyunca çalışmak zorunda kalmış, ailesinin geçimine katkı sağlamış ve mesleki bağlantılar kurmak için daha fazla çaba harcamış olabilir.
İkisi de aynı diplomaya sahip olsa bile işe giriş süreçleri eşit olmayabilir. İlk gencin avantajlarını yalnızca kişisel başarısıyla, diğerinin karşılaştığı güçlükleri de yalnızca yetersizliğiyle açıklamak eksik kalır. Çünkü bireysel çaba, toplumsal koşullardan bağımsız değildir.
Bu örnekte merkez, belirli bir binayı veya kişiyi değil, fırsatlara ve karar mekanizmalarına daha kolay erişebilen konumları temsil eder. Çevre ise kaynaklara erişimin kısıtlandığı, kişinin kendisini kabul ettirmek için daha fazla çaba harcadığı konumları simgeler.
Asıl mesele, herkesin aynı noktada bulunmasını beklemek değil; insanların nerede doğdukları, hangi aileden geldikleri veya hangi kimliklere sahip oldukları nedeniyle sistematik biçimde dezavantajlı duruma düşüp düşmediklerini sorgulamaktır.
2. Toplumsal Cinsiyet: Kadınların Görünmeyen Emeği ve Eşitsiz Beklentiler
Toplumsal cinsiyet eşitsizliği çoğu zaman açık ayrımcılıktan daha ince biçimlerde ortaya çıkar. Bir kadına doğrudan çalışamayacağının söylenmesi kadar, onun kariyer hedeflerinden önce aile sorumluluklarını düşünmesinin beklenmesi de fırsatlarını etkileyebilir. Burada önemli olan, her kadının aynı deneyimi yaşadığını iddia etmek değil, tekrarlanan toplumsal beklentilerin insanların seçeneklerini nasıl daralttığını incelemektir.
Örneğin, bir iş yerinde çocuk sahibi olan iki çalışandan kadın olanın toplantılara katılmak yerine çocuğunun bakımıyla ilgilenmesi beklenebilir. Erkek çalışan ise aynı koşullarda işine bağlılığı nedeniyle takdir edilebilir. Böyle bir durumda iki kişinin ebeveynliği aynı şekilde değerlendirilmez. Bakım sorumluluğu kadının doğal görevi, erkeğin katkısı ise özel bir yardım gibi görülebilir.
Bu yaklaşım, kadınların emeğini görünmez hâle getirirken erkeklerin bakım sorumluluklarını üstlenmesini de toplumsal açıdan zorlaştırabilir.
Uluslararası Çalışma Örgütünün (ILO) 2019 tarihli The Unpaid Care Work and the Labour Market araştırması, ücretsiz bakım ve ev işlerinin kadınlar ile erkekler arasında eşit dağılmadığını; bu farklılığın istihdam olanaklarıyla ilişkili olduğunu gösterir. ILO'nun 2024 tarihli açıklamasında ise 2023 yılında dünya genelinde bakım sorumlulukları nedeniyle iş gücüne katılamayan 748 milyon çalışma çağındaki kişinin 708 milyonunun kadın olduğu tahmin edilmektedir. International Labour Organization+1
Bu sayılar bize yalnızca kadınların daha fazla ev işi yaptığını söylemez. Aynı zamanda ekonomik bağımsızlık, mesleki gelişim ve emeklilik güvencesi gibi alanların da bakım emeğinin paylaşımından etkilendiğini gösterir.
Ücretsiz bakım emeği, ücretli çalışma kadar ekonomik değer üretmesine rağmen çoğu zaman iş olarak görülmez. Bir çocukla ilgilenmek, yaşlı bir yakının ihtiyaçlarını karşılamak, evin günlük düzenini sürdürmek veya hasta bir aile üyesine destek olmak zaman, enerji ve beceri gerektirir. Bu sorumluluklar tek bir kişinin üzerine yığıldığında o kişinin eğitimine, dinlenmesine, sosyal ilişkilerine ve kariyerine ayırabileceği zaman azalır.
Burada kadınların deneyimlerini empatiyle ele almak önemlidir. Sürekli herkesi düşünmesi beklenen bir kadın, yalnızca fiziksel olarak yorulmayabilir; aynı zamanda ailenin ihtiyaçlarını takip etme, randevuları düzenleme, alışverişi planlama ve evdeki duygusal gerilimleri yönetme yükünü de taşıyabilir. Bu görünmeyen zihinsel emek, dışarıdan bakıldığında fark edilmeyebilir.
Ancak kadınları yalnızca mağduriyetleri üzerinden tanımlamak da doğru değildir. Kadınlar farklı sınıfsal konumlara, mesleklere, aile yapılarına ve kişisel tercihlere sahiptir. Bazı kadınlar güçlü ekonomik kaynaklara ve geniş sosyal ağlara sahipken bazıları güvencesiz işlerde çalışır. Bazıları çocuk sahibi olmayı tercih etmez, bazıları bakım sorumluluğunu eşit paylaşan bir ailede yaşar. Bu çeşitlilik, toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin herkesi aynı şekilde etkilemediğini hatırlatır.
Erkeklerin deneyimleri de tek tip değildir. Erkeklerden sürekli güçlü, rekabetçi, duygularını gizleyen ve ailesinin geçimini tek başına sağlayan kişiler olmaları beklenebilir. Bu normlar, bakım vermek isteyen, daha esnek çalışmayı tercih eden veya duygusal desteğe ihtiyaç duyan erkekleri de baskı altında bırakabilir.
Dolayısıyla çözüm, kadınların sorumluluklarını azaltırken erkeklerin ihtiyaçlarını görmezden gelmek değildir. Çözüm, bakım emeğini ortak bir sorumluluk olarak kabul etmek ve herkesin yaşamını yalnızca geleneksel cinsiyet rollerine göre düzenlemek zorunda kalmadığı koşulları oluşturmaktır.
3. Irk, Etnik Köken ve Ayrımcılık: Herkes Aynı Kapıdan mı Giriyor?
Toplumsal eşitsizlikleri tartışırken yalnızca cinsiyete odaklanmak yeterli değildir. Irk, etnik köken, ten rengi, dil, göçmenlik durumu ve kültürel kimlik de insanların toplumdaki konumlarını etkileyebilir. Bu faktörlerin etkisi, ülkeden ülkeye ve tarihsel koşullara göre değişir. Bir toplumda belirli bir kimlik üzerinden yaşanan ayrımcılık, başka bir toplumda farklı biçimler alabilir.
Örneğin, aynı niteliklere sahip iki iş başvurusundan birinin yalnızca adayın adı, aksanı veya etnik kimliği nedeniyle daha olumsuz değerlendirilmesi ihtimalini düşünelim. Böyle bir durumda kişinin mesleki yeterliliği değişmemiştir; ancak onu değerlendiren insanların önyargıları veya kurumun yerleşik uygulamaları sonucu etkileyebilir.
Irkçılık yalnızca açık hakaretlerden veya fiziksel şiddetten ibaret değildir. İşe alım süreçlerinde, konut piyasasında, eğitim kurumlarında, sağlık hizmetlerine erişimde ve gündelik sosyal ilişkilerde de ortaya çıkabilir. Üstelik ayrımcılığın varlığı her olayda kolayca kanıtlanamayabilir. Bazen tek bir kararın arkasındaki nedeni anlamak güçtür; ancak benzer grupların tekrar tekrar aynı engellerle karşılaşması, kurumların ve uygulamaların daha dikkatli incelenmesini gerektirir.